Vanaf 1950 tot 1972 steeg het aantal verkeersdoden in Nederland van 1000 naar 3200 per jaar.
Dit als gevolg van de explosieve toename van het gemotoriseerde (snel-) verkeer.
Vermenigvuldig deze getallen met 25 resp. 12 en men krijgt een indruk van het aantal gewonden en zwaargewonden.

Deze enorme toename van het aantal verkeersslachtoffers vormde in die jaren vooral voor de kleinere en middelgrote ziekenhuizen in ons land een grote belasting.
Het waren juist de kleinere ziekenhuizen die veelal de zwaarst getroffenen kregen aangeboden van het snelverkeer van rijks- en provinciale (plattelands-)wegen.
Meer dan de helft van de zeer ernstig gewonden werd namelijk binnen het rayon van juist déze ziekenhuizen door een ongeval getroffen en naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis vervoerd.
Een extra belasting betrof het gegeven dat 2/3 deel hiervan in de avonden,nachten en weekends - dus buiten de normale werktijden- het ziekenhuis werd binnengebracht.^13,33
Sommige ziekenhuizen waren daarom ook na 18.00 uur gewoon gesloten, net als winkels.

Binnen de bebouwde kom (grote steden) werden de snelheden sinds 1957 ingedamd door het instellen van een wettelijke snelheidslimiet van 50 km.
Deze gold echter niet voor de provinciale-, plattelands- en rijkswegen. Daar waren in de regel geen snelheidsbeperkende maatregelen van kracht.
Hoge snelheden, het ontbreken van ondermeer veiligheidsgordels en kreukelzones leidden bij ongevallen op deze wegen tot ernstige meervoudige letsels en direct levensgevaar bij het verkeersslachtoffer.

_{Het Algemeen Ziekenhuis 1963,
114 bedden.}

Rijksweg 12 en het verkeersplein Oudenrijn hadden een beruchte naam vanwege de vele ernstige ongevallen die daar plaatsvonden, vooral in de periode toen er nog geen vangrail/middenbermbeveiliging bestond.
Waar nu middenbermbeveiliging staat (vangrail) bevond zich destijds een (liguster-) haag. Frontale botsingen, welke het gevolg waren van auto's die door de berm heenschoten, kwamen dan ook frequent voor. Kettingbotsingen en files kwamen soms wekelijks voor.
De aanleg van de middenbermbeveiliging - waar wij tegenwoordig aan gewend zijn- startte pas na aandringen in de tweede helft van 1963.²⁹

Rijksweg 12 was goed voor honderden verkeersslachtoffers per jaar, met als gevolg dat wekelijks, soms zelfs dagelijks en veelvuldig buiten kantoortijden in deze twee Woerdense ziekenhuizen (ernstig) gewonde verkeersslachtoffers werden binnen gebracht en behandeld. Gemiddeld waren er altijd wel zo'n veertig verkeersslachtoffers in huis.^1,28

terug

De Woerdense ziekenhuizen werden bovendien binnen ca. één jaar betrokken bij twee grote spoorwegongevallen.

• op 21 november 1960 ontspoorde in Woerden een Britse trein met Engelse militairen (2 doden en 10 gewonden).
• op 8 januari 1962 vond de Treinramp te Harmelen plaats.

terug

In 1959 wees de Woerdense chirurg dr. J.Dijkstra - die zich vanaf 1947 geconfronteerd zag met de enorme toename van het aantal ernstig gewonde verkeersslachtoffers van Rijksweg 12- op het belang van een goede en snelle melding van ongevallen.²⁶

In 1961 uitte Dijkstra in het vakblad Huisarts en Wetenschap kritiek op de achtergebleven organisatie van de ambulancehulpverlening
in Nederland en deed hij een oproep aan de medische wereld zich meer in te zetten voor de verbetering van de preklinische hulpverlening.

Hij hekelde hierbij de bestaande situatie waarbij "adequate hulp ter plaatse" achterwege werd gelaten gevolgd door"ijltransport" naar het ziekenhuis.⁶
Vrijwel elk ernstig getroffen verkeersslachtoffer werd namelijk zo snel mogelijk ingeladen en als "ijlgoed" naar het ziekenhuis gebracht.

In 1964 herhaalde Dijkstra -bij uitblijven van voldoende actie van medische zijde en van regeringswege- zijn kritiek op de achtergebleven preklinische hulpverlening.
De eerste hulp aan, en het vervoer van ernstig gewonde verkeersslachtoffers kreeg n.l. ook in medische kringen z.i. nog altijd onvoldoende belangstelling.
De aandacht hiervoor vlak na de treinramp bleek alweer weggëebt.³⁸ In Huisarts en Wetenschap wees hij in een serie baanbrekende publicaties op het grote belang van het bieden van deskundige medische hulp ter plaatse en voortzetting hiervan gedurende het vervoer aan het verkeersslachtoffer tijdens het z.g. "het eerste uur" (tegenwoordig "golden hour" genoemd) en deed aanbevelingen t.b.v. de organisatie en de praktische uitvoering van de preklinische hulpverlening in Nederland. Daarbij formuleerde hij ook eisen waaraan de moderne en ideale ambulance en zijn bemanning (opleiding) diende te voldoen.⁹

Zijn grote ervaring in de traumatologie was aanleiding dat Dijkstra in 1963 werd opgenomen in de Commissie zieken- en ongevallenvervoer van Provinciale Raad voor de Volksgezondheid in Zuid- Holland.^21,25

Een jaar later, in 1964, werd hij voorzitter van de door de regering ingestelde subcommissie E.H.B.O./ Kwaliteit Vervoer Verkeersongevalsslachtoffers.^5,44
Deze subcommissie maakte onderdeel uit van de interdepartementale Commissie Muntendam, genoemd naar professor dr. P.Muntendam.

De aanbevelingen van deze commissie leidden, na veel oponthoud (zie verder), tot
de eerste wet Ambulancevervoer die in 1971 werd aangenomen.

_{Foto rechts: demonstratie Volkswagen-ambulance bij de ingang van de Eerste Hulp/ Opname van het Ope Dei Ziekenhuis te Woerden.
In het midden Dijkstra.
Foto Walter van Leeuwen 1968}

_{Tegenwoordig fungeert deze ingang als dienstingang van het Zuwe Zorgcentrum Woerden.}

terug

Het ambulancevervoer in Woerden en omgeving, waaronder Rijksweg 12, vond plaats door de Fa. L.Hoek te Woerden.
De wagen werd bemand door een chauffeur en de heer A. de Lange, een zeer ervaren hulpverlener met E.H.B.O.- diploma.²⁸

_{Ambulance van de fa.L.Hoek in actie 1964}

De G.G. en G.D. van Utrecht 1963

Behalve de fa. Hoek reden op Rijksweg 12 en de provinciale wegen de ambulances van de G.G. en G.D. van Utrecht.
Directeur A.A.Koopal noemde zijn dienst in 1963 al een "Regionale Eerste Hulpdienst met als centraalpost de G.G. en G.D".¹⁶

₁₉₆₃

De grenzen strekten zich uit tot Woerden, Schoonhoven, Culemborg, Driebergen, Hollandse Rading en Nieuwersluis. De ontkieming (?) van de huidige RAVU.

Het Rode Kruis en de Dijkstra-ambulances 1966

Dijkstra stelde vast dat de bouw en inrichting van de ambulance optimaal afgestemd diende te zijn op vervoer en behandeling van de in levensgevaar verkerende spoedeisende patiënt.^9,11 Een absolute eis was een ruim interieur, met de brancard in het midden en voldoende ruimte rondom de patient en aan het hoofdeinde voor de hulpverlener (minimaal een verpleger met een post-graduate opleiding). Deze progressieve ideeen werden om uiteenlopende redenen destijds niet breed gedeeld.

Een andere belangrijke eis was dat de bijkomende belasting van het vervoer voor het ernstig gewonde verkeersslachtoffer tot een minimum diende te worden beperkt.
Ter verkrijging van een schok- en trillingsvrij vervoer van deze patiënten trad Dijkstra in contact met professor ir. G.J. van der Burgt van de T.H. te Delft, waarop een samenwerking volgde die leidde tot de ontwikkeling van de z.g. Zwevende Brancard ter voorkoming van lichaamstrillingen (whole body vibration).

Wagens die aan de ruimtelijke eisen voldeden waren de Citroën HY verlengd, de Peugeot J7 en de Mercedes 408 en 406.⁴

Vanwege het grote aantal ongevallen op "zon- en feestdagen" ging het Het Rode Kruis vanaf 1966 over tot het stationeren van ambulances langs de rijkswegen die aan deze eisen tegemoet kwamen.^3,32

Zo ook bij de politiepost te Linschoten in 1967.
Een project dat nog zou doorlopen tot 1983.⁴⁰

_{Demonstratie ambulance Mercedes-Benz 408
bij het Ope Dei ziekenhuis te Woerden 1968.
foto: Walter van Leeuwen.}

terug

Ongevalskisten op rijksweg 12 1967:

In 1967 plaatste de Rijkspolitie, in samenwerking met Het Rode Kruis, tussen Woerden en Oudenrijn bij wijze van proef
om de 500 meter 40 z.g. ongevalskisten met hierin knipper- lantaarns, verbanddozen en dekens.
Dit hulpmateriaal werd geplaatst omdat langs de intensief bereden rijksweg de politie en ambulance
vanwege de drukte niet altijd snel genoeg ter plaatse konden zijn, zodat andere hulpverleners (weggebruikers) hier gebruik van konden maken.
Er bleek een grote aantrekkingskracht vanuit te gaan op dieven.²⁴

terug

De Commissie Muntendam, de politiek en de media 1964-1968

De Vara-t.v. wilde dit aan de kaak stellen en maakte in 1966 een televisie-reportage in Woerden.^27,34

_{Woerdense Courant 1966.}

Als reactie op deze publiciteit stelde Mw. G. Brautigam (PvdA) kamervragen.
In de maand daarna werd de ministeriële "nota inzake de hulpverlening bij verkeersongevallen" opgesteld, welke werd aangeboden aan de tweede kamer. ²⁰
In december 1969 werd hierop volgend door de staatsecretaris van Sociale Zaken en Volksgezondheid dr. R.J.H. Kruisinga het wetsontwerp ambulancevervoer bij de Tweede Kamer ingediend dat in 1971 werd aangenomen^1,3,20

terug

Proef met gewondentransport per helikopter 1967

Om aandacht vragen voor de achtergebleven eerste hulpverlening bedacht het tijdschrift Rijdend Nederland in 1967 een grotesk fantasie- plan dat voorzag in de bouw van 16 wegenwachtstations langs rijkswegen met daarbij hangars voor helikopters van waaruit de hulpverlening zou moeten gaan plaatsvinden.

Rijdend Nederland organiseerde in dit verband met medewerking van Dijkstra en de fa. Hoek een proef met het transport van een verkeersslachtoffer per helikopter.
Vanaf het Ope Dei Ziekenhuis vertrok -na een melding van een gefingeerd ongeval op rijksweg 12- een helikopter van Defensie tegelijkertijd met de ambulance van de fa.Hoek naar de plaats van het "ongeval". Een gelijksoortige proef vond overigens plaats bij het Bronovo ziekenhuis te Den Haag en rijksweg 13.^22,23

_{Ope Dei Ziekenhuis Woerden: 1967 vertrek van de helikopter (foto Walter van Leeuwen).}

_{Het voormalige Ope Dei met op de voorgrond het helikopterveld ,
dat nu als gazon is opgenomen in de mooie tuin van het Zuwe Zorgcentrum.
Karakteristieke ziekenhuisarchitectuur uit de zestiger jaren van de vorige eeuw (foto 2009).}

terug

De fa. L.Hoek in 1970.

De firma Hoek nam in 1970 een nieuwe ambulance in bedrijf. Deze Mercedes-Benz 408 had binnenmaten van 308x185x190 cm (lxbxh). De brancard kon naar keuze in het midden worden geplaatst.

_{Ambulance van de fa.L.Hoek 1970. "Voldoende ruimte". Compilatie van foto's van Walter van Leeuwen.}

terug

Het Academisch Ziekenhuis te Utrecht (UMCU) 1971

T.a.v. bestuurlijke zaken als de noodzaak tot regionalisatie,centrale melding en coördinatie ontstond eind zestiger jaren overeenstemming. Deze werden vastgesteld in de eerste wet Ambulancevervoer in 1971.

Anders lag dit t.a.v. van de voorgestelde inhoudelijke verbeteringen gericht op de preklinische hulpverlening zelve (deskundige "medische" hulp ter plaatse, voorafgaande en tijdens het transport en de te stellen eisen aan ambulancewagen).

Dijkstra (1964) stelde als uitgangspunt "dat ieder verkeersslachtoffer recht heeft op deskundige medische verzorging vóór en tijdens het transport en dat hiervoor geen wetenschappelijk verdedigbare uitzondering bestaat".
"Bij levensbedreigende posttraumatische toestanden kan en moet de verantwoordelijkheid der preklinische urgentiebehandeling overeenkomstig de medische opvattingen betreffende de klinische behandeling, niet alleen door de verpleger worden gedragen doch enkel en alleen door de ervaren ongevallenarts."
Voor de Nederlandse situatie achtte hij het z.g. rendez-vous systeem de beste keuze, waarbij een speciaal daartoe opgeleide ongevallenarts en de ambulancewagen gelijktijdig worden gealarmeerd en beiden zich onafhankelijk van elkaar naar de plaats van het ongeval spoeden. Voorwaarde hierbij is dat de arts, voor het geval hij als eerste de onheilsplaats bereikt, onmiddelijk kan beschikken over door hem zelf mee te voeren draagbare hulpmiddelen ter resuscitatie.
Is het ogenblik van het rendez-vous daar, dan wordt hij door de apparatuur van de ziekenwagen, en door de hulp van het personeel hiervan in staat gesteld een efficiënter behandeling toe te passen.
In grote steden zou de arts mee kunnen rijden met de ambulance.

Deze stellingen vonden niet bij een ieder begrip en navolging.
Een conservatieve visie - waarbij men aangaf Dijkstra niet te kunnen volgen in de door hem gestelde eisen aan de ambulance en verpleger- was die waarbij men vasthield aan de Nederlandse doelstelling waarbij de begeleidende verpleger slechts verzorgt, verpleegt en controleert.
Behandeling, behoudens "Eerste Hulp", was hier niet aan de orde in tegenstelling tot de ruimere bevoegdheden voor een verpleger met een post-graduate opleiding die Dijkstra voorstond.
De afmetingen van de ambulance werden daarom dan ook van ondergeschikt belang geacht. In "kleinere ambulances zou het ook wel gaan" en "het zou niet ook maar één dode verschil maken". Bovendien werd daarbij genoemd dat de door Dijkstra gepropageerde wagens onbetaalbaar (ten onrechte) zouden zijn.^3,41

Desalniettemin zou het nog tientallen jaren duren - vanaf de negentiger jaren van de vorige eeuw- voordat de door Dijkstra beoogde verbeteringen in de ambulancezorg in Nederland werden ingevoerd en het z.g. "inpakken en wegwezen" van het toneel verdween.^42,43

terug

_{Dr. J. Dijkstra (Britswerd) was chirurg en van 1948 tot 1971 verbonden aan de Woerdense ziekenhuizen: het Algemeen Ziekenhuis en Het Ope Dei Ziekenhuis (in 1969 ontstond hieruit door fusie het Hofpoort Ziekenhuis te Woerden).
dr.J.Dijkstrahal}

_Bronnen:

1. _{Algemeen Handelsblad, 9 februari 1969: Conclusies na drie jaar touwtrekken, Praatpalen moeten langs autowegen.}


2. _{Algemeen Dagblad, 5 februari 1962: Geneeskundige hulpverlening achtergebleven, "melding van ongevallen een rommeltje"}


3. _{Algemeen Dagblad, 6 september 1968: De reacties liegen er niet om. Vragen van tweede kamerlid mw. G. Brautigam aan de ministers Roolvink (sociale zaken en volksgezondheid) en Bakker (verkeer en waterstaat)}


4. _{G.J. van der Burgt en J."t Hart (dec. 1968- febr. 1969): T.H. Delft, laboratorium voor Voertruigtechniek. Trillingsisolatie van liggende patiënten; vergelijkende metingen in diverse bestelwagens met een verende brancarddrager en in een aantal ziekenauto's.}


5. _{Commissie Muntendam E.H.B.O./Vervoer verkeersongevalsslachtoffers 1965, Ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid}


6. _{Dijkstra J., 1961: spoedeisende gevallen bij de behandeling van verkeersslachtoffers. Huisarts en Wetenschap.}


7. _{Dijkstra J., 1963: Eerste medische behandeling van verkeersslachtoffers, Tijdschrift voor Sociale Geneeskunde 41,123-128.}


8. _{Dijkstra J., 1963: nieuwe opvattingen in de traumatologie in het bijzonder tot de vroege behandeling van verkeersslachtoffers. Het Reddingwezen 52 (1962) 9}


9. _{Dijkstra J., 1964: behandeling van verkeersongevalsslachtoffers tijdens het eerste uur. Huisarts en Wetenschap.}


10. _{Dijkstra J., 1964: de preklinische hulpverlening aan ongevalsslachtoffers, TvZ 1 december 1964}


11. _{Dijkstra J., 1966: Het ernstige ongeval. Nederlandse Vereniging tot Bevordering der Chirurgische Wetenschappen, 18e congres, 26 november 1966.}


12. _{Dam van K.A., 1968-1970: de extra murale hulpverlening aan gewonden, scriptie in het kader van de stafcursus "Vronestein".}


13. _{de Haas J.H., Bonte J.T.P., de Haas-Poshuma J.H., N.I.P.G.-T.N.O.: Wegverkeersongevallen in Nederland,een epidemiologische studie 1967.}


14. _{Het Vaderland, 30 januari 1962, Snelrijdende ambulances schadelijke invloed op verkeersslachtoffer, arts dringt aan op betere EHBO}


15. _{Hollands Silhouet, 3 november 1971: Utrecht haakt in op wensen van Woerdense chirurg.}


16. _{Koopal A.A., 6 december 1963: Tijdschrift voor Sociale Geneeskunde,de Gemeentelijke Geneeskundige en Gezondheidsdienst en de organisatie van de medische hulpverlening bij rampen.}


17. _{Leeuwarder Courant 19 december 1967: goede ambulance hoeft niet duur te zijn.}


18. _{Leeuwen Walter van: Foto's, informatie.}


19. _{Muntendam, schrijven aan Dijkstra 9 januari 1962, Verkeersslachtoffers en treinramp Harmelen}


20. _{Nota inzake de hulpverlening bij verkeersongevallen, zitting 1968-1969-9804}


21. _{Provinciale Raad voor de Volksgezondheid in Zuid- Holland,commissie inzake zieken- en ongevallenvervoer: schrijven aan Dijkstra 11 oktober 1963}


22. _{Rijdend Nederland, 21 december 1967: Achterlijk gewondenvervoer moet modern worden.}


23. _{Rijn en Gouwe, 29 november 1967: proef gewondenvervoer, helikopter sneller dan ziekenauto.}


24. _{De Spiegel,"de Spiegel Actueel": "en wéér is er een gestolen" 22 april 1967.}


25. _{Schrijver-Buitenhuis R. en Eijlers W., januari 1972:In memoriam Dr. J.Dijkstra. Ned Tijdschr Geneeskd. 1972;116:86-7}


26. _{Slager Anton, Woerdense Courant, 11 maart 1959. Digitale Krantenarchief - Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard}


27. _{Slager Anton, Woerdense Courant, 7 april 1966: Vara tv in Woerden. Digitale Krantenarchief - Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard}


28. _{Slager Anton, Woerdense Courant, 10 april 1966: Behandeling verkeersslachtoffers, verzorging vóór aankomst in ziekenhuis uitermate belangrijk. Digitale Krantenarchief - Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard}


29. _{www.autosnelwegen.nl:Tijdsbeeld, 1963, rijksweg 12, monteren geleiderails}


30. _{Utrechts Nieuwsblad, 13 oktober 1971: het fatale half uur.}


31. _{Volkskrant 30 januari 1962: Medicus bepleit voor verkeersgewonde: Ambulance moet rustig rijden zonder sirene.}


32. _{K.J.J. Waldeck, 1998: Ambulances in beeld (1945-1975) ISBN 9028811133.}


33. _{Weijer F.A.A. van de, 26 november 1966: De organisatie van de hulpverlening in het kleine ziekenhuis.}


34. _{Wereldkroniek, 7 juni 1967: Teveel gewonden sterven tijdens transport.}


35. _{De Treinramp van Harmelen: Wij zijn de Geschiedenis, KRO, november 2008, interview Hennie Koetsier}


36. _{Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid}


37. _{Vara, Achter het Nieuws, 3 september 1968, "Onderbezetting van ziekenauto's op het platteland" . Stichting Beeld en Geluid. Dragernummer K30886 interview Wim Bosboom met Dijkstra (geluidsband)}


38. _{Lohman J.: schrijven aan Dijkstra dd.23-07-1964 naar aanleiding van de publicatie Het Eerste Uur in Huisarts en Wetenschap.}


39. _{Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard}


40. _{Gras Thijs , 2004, Van "sieckevoerder" tot ambulancedienst, de geschiedenis van het ziekenvervoer in de regio Amsterdam e.o., pag 12. ISBN 90-70674-23-8}


41. _{Koopal A.A. 1968, Het transport van de gewonde.Voordracht voor het Congres van de "Organisation Internationale de Sauvetage et de Premier Secours d'accidents".}


42. _{Schraa Joh. "De Ambulance" 7 juni 1993; Column, pag. 40}


43. _{Schraa Joh. "Zonder verleden geen toekomst" een reis door de tijd aan de hand van het arbeidzaam leven van Jan Tamboer, Vakblad V&VN Ambulancezorg, nummer 3, september 2009.}


44. _{Nieuwe Leidse Courant 18-04-1966 (Digitale Krantenarchief-Regionaal Archief Leiden): Ambulancevervoer achtergebleven, Dr.Dijkstra: meer levens kunnen worden gered.}


45. _{De Kampioen januari 1977, Centraal Beheer Jaarprijs}

_terug